Trầm tích của lý trí và máu: Từ Trân Châu Cảng đến Ukraina

Trên đại dương cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, nơi từng con sóng là một quốc gia, từng cơn gió là một tư tưởng, và mỗi trận bão là một cuộc chiến, con người – dù mang danh “quốc gia” – vẫn không ngừng đối thoại với vận mệnh của chính mình. Trong cuốn sách Tư duy của các quốc gia: Đối ngoại lý trí, hai tư tưởng gia – Mearsheimer và Rosato – đã dấn thân vào vùng nước xoáy ấy, để hỏi một câu hỏi xưa như chính chiến tranh: liệu các quốc gia có thực sự điên rồ, hay họ chỉ hành động theo lý trí mà số phận trớ trêu đã bẻ cong?

I. Trân Châu Cảng: Một cú đánh vang lên giữa lòng tuyệt vọng

Hãy lắng nghe tiếng gầm của máy bay Nhật giữa trời xanh tháng Mười Hai năm 1941. Hãy hình dung những chiếc tàu Mỹ đang bốc cháy như những con rồng thép hấp hối giữa cảng Trân Châu.

Ai dám bảo đó là sự điên rồ?

Không. Đó là một quyết định của kẻ bị dồn vào chân tường – một quốc gia không còn dầu, không còn thời gian, không còn lối thoát. Nhật Bản đã không chọn chiến tranh bằng đam mê; họ chọn nó như một người tử tù chọn con dao găm thay vì cái thòng lọng. Trong hành động tàn khốc ấy vẫn hiện lên một logic lạnh lùng: đánh phủ đầu để sống sót.

Nhưng logic, dù sắc bén đến đâu, vẫn có thể mù lòa. Và như vậy, bi kịch bắt đầu không từ bóng tối, mà từ ánh sáng của lý trí bị dẫn sai đường.

II. Iraq: Khi ảo vọng được khoác áo chân lý

Hãy cùng tôi bước vào phòng Bầu Dục, nơi những người đàn ông mặc vest đang nói về tự do, vũ khí hủy diệt, và ánh sáng của dân chủ. Họ không phải những kẻ cuồng tín. Họ là những kỹ sư của một giấc mơ địa chính trị. Họ tin rằng, bằng sức mạnh của súng đạn, họ có thể tạo nên trật tự mới như Prometheus đánh cắp lửa của thần linh để trao cho loài người.

Nhưng lửa ấy đã thiêu rụi một đất nước.

Iraq – miền đất của dòng Euphrates huyền thoại – trở thành minh chứng đau đớn cho một chân lý mà Hugo có lẽ sẽ thốt lên: “Không có gì nguy hiểm hơn một lý trí không biết mình đang sai.”

III. Ukraina: Bản nhạc rạn vỡ trong cuộc giao tranh của các ý chí

Và rồi, thế kỷ XXI bỗng trở lại với tiếng gầm xe tăng. Tại Đông Âu, một dân tộc nhỏ bé khát khao bước về phía tự do phương Tây, trong khi một đế chế cũ – mang vết thương sâu hoắm của Chiến tranh Lạnh – cảm thấy mình bị phản bội.

Nga không tiến quân như kẻ chinh phục, mà như con thú bị thương cố giữ lấy hang ổ cuối cùng. Họ nhìn Ukraina – không phải bằng mắt – mà bằng ký ức, bằng bản đồ của nỗi sợ và kiêu hãnh. Mearsheimer không ca ngợi, không biện minh, nhưng ông nói: hãy hiểu nỗi sợ của họ, vì trong đó ẩn chứa logic của chiến tranh.

IV. Lý trí – một vị thần có bóng tối

Mearsheimer và Rosato không viết lịch sử bằng màu sắc của thiện – ác, mà bằng những gam xám của sự hiểu biết. Họ không bảo rằng các quốc gia luôn đúng. Nhưng họ khẳng định: các quốc gia hiếm khi điên rồ. Thất bại của họ là thất bại của dự đoán, của giả định, không phải của ý chí.

Có lẽ, như Victor Hugo từng viết trong Những người khốn khổ, “mọi điều vĩ đại đều bắt đầu bằng một điều nhỏ bé, và mọi bi kịch đều bắt đầu bằng một niềm tin sai chỗ.”

Lời kết: Lắng nghe suy nghĩ của các quốc gia

Nếu ta nhìn các quốc gia như những con người khổng lồ – có trái tim, có lý trí, có cả những vết sẹo – thì ta mới hiểu rằng: thế giới không xoay quanh sự điên rồ, mà quanh những quyết định tưởng đúng vào lúc đó.

Đó là bản chất của chính trị quốc tế – một vở kịch vĩ đại mà diễn viên chính luôn nghĩ rằng mình đang hành động vì điều phải.